Kościół św. Piotra i Pawła Pieniężno

Kościół św. Piotra i Pawła w Pieniężnie to monumentalna neogotycka świątynia, która dominuje nad rynkiem tego niewielkiego warmińskiego miasteczka. Wzniesiona w latach 1895–1897 na miejscu gotyckiego kościoła z XIV wieku, łączy w sobie dwa oblicza – nowoczesną jak na przełom wieków architekturę oraz średniowieczne dziedzictwo. Z dawnej świątyni zachowała się wieża, nadbudowana o jedną kondygnację, która stanowi namacalny most między epokami.

Historia kościoła w Pieniężnie – od drewnianej świątyni do neogotycznego giganta

Parafia pw. św. Piotra i Pawła powstała na przełomie XIII i XIV wieku. Pierwsza wzmianka o proboszczu pochodzi z 1304 roku. Początki były skromne – pierwszy kościół był drewniany.

Pierwszy murowany kościół, zapewne jednonawowy, powstał wkrótce po lokacji w roku 1312. W drugiej połowie tegoż stulecia przebudowano go na typową warmińską halę z wieżą, ale bez wyodrębnionego prezbiterium. To był zupełnie inny budynek niż ten, który widzimy dziś – mniejszy, bardziej surowy, typowo gotycki.

Reforma i kontrreformacja nie ominęły Pieniężna. Sprofanowany w czasie reformacji został rekoncyliowany, a kardynał Stanisław Hozjusz poświęcił tu w roku 1554 ołtarz główny. Przez kilka stuleci świątynia zmieniała swoje wnętrze – posiadała początkowo sklepienie gwieździste, później drewniany pułap, na którego niebieskim tle przedstawiono sceny z życia św. Piotra i Pawła. W 1833 bogato zdobiony sufit drewniany zastąpiono prostym sufitem gipsowym, co było niepraktyczne, wzniesiono, więc sklepienie gwieździste i wsparto kolumnami.

Pod koniec XIX wieku stało się jasne, że stary kościół nie wystarcza rozrastającej się parafii. Kościół ten, z wyjątkiem wieży, został rozebrany w roku 1895 i na jego miejscu wzniesiono okazałą budowlę neogotycką, którą w roku 1897 konsekrował biskup Andrzej Thiel.

Ewenementem jest usytuowanie wieży, nie była po stronie zachodniej lecz na ścianie południowo-zachodniej, co rzadko było spotykanie i występowało tylko na Warmii.

Architektura – pięć naw i 60-metrowa wieża

Jest pięcionawową, orientowaną halą z wielobocznie zamkniętym prezbiterium oraz wspomnianą wyżej wieżą o wysokości 60 metrów, obudowaną z lewej i prawej strony kaplicami. To nietypowe rozwiązanie – większość kościołów ma trzy nawy, tutaj mamy aż pięć. Efekt? Wnętrze prezentuje się imponująco jako rozległa przestrzeń, nad którą rozpinają się wsparte na smukłych wielobocznych filarach sklepienia gwiaździste.

Wieża to najciekawszy element całego założenia. Dolne partie wieży są gotyckie. Jej elewacje dekorowane są strzelistymi, ostrołukowymi blendami, z których środkowe ujęte są w profilowania. Górna część to już dzieło końca XIX wieku – neogotycka, pochodząca z okresu budowy obecnego kościoła, zwieńczona jest szczytami. Stojąc pod kościołem można dosłownie zobaczyć, gdzie kończy się średniowiecze, a zaczyna nowożytność.

Zaprojektowana została zapewne przez Hilgera Hertla z Münster – architekta, który specjalizował się w neogotyckich budowlach sakralnych.

Wnętrze i wyposażenie – neogotyk z średniowiecznymi akcentami

Wystrój i wyposażenie wnętrza kościoła reprezentują styl neogotycki i pochodzą z końca XIX wieku. Obejmują one: ołtarz główny, cztery ołtarze boczne, ambonę, chór muzyczny, prospekt organowy. Wszystko utrzymane w jednej stylistyce, spójne i przemyślane.

Ale prawdziwe skarby to te, które przetrwały stulecia. Zachowały się również elementy dawnego wyposażenia, do których można zaliczyć m.in. chrzcielnicę i dwie kropielnice z granitu, wykonane zapewne w średniowieczu. Do najcenniejszych zabytków wyposażenia kościoła należą figury śś. Piotra i Pawła pochodzące z głównego ołtarza z 1688 roku i srebrny krzyż ołtarzowy.

Ciekawostką jest obraz przedstawiający św. Wojciecha w szatach pontyfikalnych, wiszący w nawie bocznej — twarz świętego ma bowiem rysy ówczesnego proboszcza, a za męczennikiem klęczy postać, która przedstawia fundatora obrazu.

Nie zachował się natomiast fascynujący obraz z 1710 roku. Bardzo ważnym obrazem, który nie zachował się, był obraz św. Rozalii, ufundowany w 1710 roku przez burmistrza pieniężeńskiego Anreasa Dromlera. Był on wotum za odwrócenie zarazy która nawiedziła miasto. Widocznie zaraza minęła, a obraz nie przetrwał próby czasu.

Pieniężno i jego kościół – kontekst miejsca

Pieniężno, w którym znajduje się parafia pod wezwaniem Świętych Apostołów Piotra i Pawła, jest miejscowością położoną w strefie nadgranicznej, w północno-wschodniej części Warmii, w województwie warmińsko-mazurskim. Jako miasto istnieje od XIV wieku. To niewielkie miasteczko, które widziało swoje wzloty i upadki.

Przyglądając się historii miasta, nie sposób nie zauważyć, że jest ona zapisem wielu dramatycznych wydarzeń, które ostatecznie nadały mu i jego mieszkańcom w kolejnych pokoleniach szczególny rys. Z najazdów, pożarów, epidemii i grabieży miasto leczyło rany, podnosiło się i rozwijało w ciągu długich i burzliwych stuleci.

Parafia w Pieniężnie odgrywała zawsze bardzo istotną rolę, będąc stolicą jednego z trzech komornictw będących pod zarządem Kapituły Warmińskiej. Nie był to więc jakiś zaścianek – to był ośrodek władzy kościelnej na Warmii.

Dla kogo ta wizyta?

Kościół w Pieniężnie to miejsce przede wszystkim dla miłośników architektury sakralnej i historii Warmii. Połączenie gotyckiej wieży z neogotyckim korpusem to ciekawa lekcja o tym, jak kolejne pokolenia budowały na fundamencie swoich przodków.

Rodziny z dziećmi raczej nie znajdą tu interaktywnych atrakcji, ale starsze dzieci zainteresowane historią mogą docenić skalę budowli i opowieść o średniowiecznej Warmii. Fotografowie architektury znajdą tu ciekawe kadry – szczególnie wieża z jej dwuczęściową konstrukcją prezentuje się efektownie.

Dla osób zwiedzających Warmię to dobry punkt na trasie między większymi miastami – Pieniężno leży niedaleko Braniewa i Fromborka. Warto połączyć wizytę z krótkim spacerem po rynku i obejrzeniem fragmentów miejskich murów obronnych.

Informacje praktyczne – jak zwiedzać kościół w Pieniężnie

Kościół parafialny pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła znajduje się przy ul. Rynek w Pieniężnie. Trudno go przegapić – dominuje nad całym miasteczkiem.

Jako czynny kościół parafialny jest otwarty dla wiernych i zwiedzających, choć warto pamiętać o szacunku dla miejsca kultu. Najlepiej odwiedzić świątynię poza godzinami mszy i nabożeństw. Parafię prowadzą Księża Werbiści, więc w razie pytań można skontaktować się z probostwem.

Wstęp do kościoła jest bezpłatny – to miejsce otwarte dla wszystkich. Na zwiedzenie wnętrza wystarczy 20-30 minut, choć osoby zainteresowane detalami architektonicznymi mogą spędzić tu dłużej.

Dojazd: Pieniężno leży przy drodze wojewódzkiej 505 łączącej Braniewo z Pasłękiem. Z Braniewa to niecałe 20 km, z Elbląga około 40 km. Parking można znaleźć przy rynku. Dla osób podróżujących komunikacją publiczną dostępne są autobusy z Braniewa i Elbląga, choć połączenia nie są częste – warto sprawdzić rozkład jazdy przed wyjazdem.

Czas wizyty: Samo zwiedzanie kościoła to maksymalnie pół godziny. Jeśli dołączyć spacer po Pieniężnie i obejrzenie murów miejskich, warto zarezerwować godzinę-półtorej.

W okolicy: Pieniężno to dobra baza wypadowa do Braniewa z bazyliką św. Katarzyny, Fromborka ze słynną katedrą i muzeum Mikołaja Kopernika, czy Tolkmicka nad Zalewem Wiślanym. Warmia to region pełen średniowiecznych kościołów i zamków, więc miłośnicy gotyku znajdą tu wiele do zobaczenia.