Cerkiew św. Michała Archanioła Pieniężno

Cerkiew św. Michała Archanioła w Pieniężnie to miejsce, które łączy w sobie kilka warstw historii. Dawna kaplica szpitalna z XVII wieku, która przez stulecia służyła katolikom, od 1959 roku pełni funkcję świątyni greckokatolickiej. To właśnie tutaj, na Warmii, po przesiedleniu ludności ukraińskiej w ramach Akcji Wisła, powstał jeden z ważniejszych ośrodków grekokatolickiego życia religijnego w północnej Polsce.

Budynek stoi przy ulicy Dworcowej, w niewielkiej odległości od centrum miasta. Z zewnątrz może nie rzuca się w oczy – to skromna, murowana świątynia bez charakterystycznych dla prawosławia kopuł. Dopiero po wejściu do środka widać, że to coś więcej niż zwykły kościół.

Historia kaplicy od XVII wieku do czasów współczesnych

Początki tej świątyni sięgają lat 1621-1623, kiedy to wzniesiono kaplicę szpitalną pod wezwaniem św. Jakuba i św. Rocha. Powstała na miejscu spalonej wcześniej kaplicy i szpitala, na terenie starego cmentarza szpitalnego. Za budową stało bractwo św. Jakuba – organizacja zrzeszająca ludzi wykluczonych, bezdomnych, tułaczy żyjących z miłosierdzia. W czasach biskupa warmińskiego Stanisława Hozjusza, późniejszego kardynała, bractwo uzyskało pozwolenie na wzniesienie tej kaplicy.

W 1723 roku dokonano przebudowy – dodano elewację i wzmocniono konstrukcję skarpą. W 1770 roku kościół otrzymał drugiego patrona w osobie św. Rocha. Przez kolejne wieki świątynia służyła katolikom, aż do połowy XX wieku.

Pierwsze greckokatolickie nabożeństwo w zniszczonym po wojnie kościele odprawił ksiądz Petro Hardybała 4 stycznia 1959 roku. Wcześniej, od początku lat 50., grekokatolicy spotykali się na nabożeństwa w seminarium duchownym księży werbistów, którzy jak mogli pomagali przesiedleńcom.

Od zniszczonego kościoła do odnowionej cerkwi

Kiedy w 1959 roku grekokatolikom przekazano budynek, świątynia była w opłakanym stanie. Decyzję o przekazaniu podjął biskup Tomasz Wilczyński. Parafia greckokatolicka została oficjalnie erygowana w 1958 roku i od tego czasu rozpoczęło się nowe życie tego miejsca.

Prawdziwa transformacja nastąpiła w latach 80. i 90. XX wieku. Od września 1984 roku proboszczem był ksiądz Julian Gbur, późniejszy biskup greckokatolicki w Stryju na Ukrainie. To za jego kadencji, w latach 1987-1990, przeprowadzono gruntowny remont i powiększenie cerkwi. Dobudowano nową część, w której stanął ikonostas – charakterystyczna ściana z ikonami oddzielająca prezbiterium od nawy głównej.

Ikonostas wykonał Mirosław Smerek, znany olsztyński malarz urodzony we wsi Monastyr pod Jarosławiem. To właśnie ten element nadaje wnętrzu cerkwi unikalny charakter – połączenie warmińskiej architektury z wschodnim obrządkiem.

Co zobaczysz w środku

Wnętrze cerkwi różni się znacząco od tego, co pamięta z czasów katolickich. Centralnym punktem jest wspomniany ikonostas z pracami Mirosława Smereka. Ikony przedstawiają sceny biblijne i świętych według kanonu wschodniego. Przestrzeń jest urządzona zgodnie z wymogami liturgii greckokatolickiej – brak ławek w tradycyjnym układzie, inny sposób rozmieszczenia ołtarza.

Późniejsza rozbudowa w latach 1997-2000 dodała prezbiterium, zakrystię oraz sale katechetyczne. Dzięki temu cerkiew zyskała nie tylko więcej miejsca dla wiernych, ale też przestrzeń dla działalności duszpasterskiej i edukacyjnej.

Dla kogo to miejsce

Cerkiew zainteresuje przede wszystkim osoby fascynujące się historią regionalną i wielokulturowością Warmii. To świadectwo powojennych przesiedleń i tego, jak ludność ukraińska zakorzeniała się na nowych terenach. Miłośnicy sztuki sakralnej docenią ikonostas Smereka i charakterystyczne dla obrządku wschodniego wyposażenie.

Warto pamiętać, że to miejsce kultu religijnego – nadal aktywna parafia z regularnym życiem liturgicznym. Wizytę najlepiej zaplanować poza godzinami nabożeństw, chyba że ktoś chce uczestniczyć w liturgii greckokatolickiej, co też może być ciekawym doświadczeniem.

Parafia w Pieniężnie obejmuje nie tylko samo miasto, ale też szereg okolicznych miejscowości z gmin Płoskinia, Lelkowo i Orneta. To jeden z ważniejszych ośrodków greckokatolickich w dekanacie olsztyńskim.

Informacje praktyczne – godziny mszy i dojazd

Cerkiew znajduje się przy ulicy Dworcowej 1 w Pieniężnie. Adres do korespondencji z proboszczem to ul. Braniewska 3. Nabożeństwa odbywają się w niedziele i święta o godzinie 9:00 i 12:00, w święta niebędące dniami wolnymi od pracy o 11:00 i 17:00, a w dni powszednie o 7:30.

Biuro parafialne czynne jest od poniedziałku do piątku w godzinach 9:00-11:00. Kontakt telefoniczny: +48 55 243 68 58 lub +48 602 452 589.

Pieniężno leży przy drodze krajowej nr 7, około 30 km na południowy wschód od Braniewa i 50 km na północny zachód od Olsztyna. Dojazd samochodem nie sprawia problemów – cerkiew znajduje się blisko centrum miasta. Dla osób podróżujących komunikacją publiczną dostępne są autobusy z Braniewa, Olsztyna i innych miast regionu.

Na zwiedzanie samej cerkwi wystarczy 20-30 minut, choć warto poświęcić więcej czasu na spokojne obejrzenie ikonostasu i wyposażenia wnętrza. Pieniężno ma też inne zabytki – m.in. gotycki kościół św. Piotra i Pawła czy pozostałości murów miejskich – więc można połączyć wizytę w cerkwi z krótkim spacerem po mieście.

Wstęp do cerkwi jest bezpłatny, choć przy okazji wizyty można zostawić dobrowolną ofiarę na utrzymanie świątyni. Przed wejściem warto sprawdzić godziny nabożeństw, żeby nie przeszkadzać w liturgii – chyba że właśnie taki jest cel wizyty.