Kościół św. Jana Chrzciciela Orneta

Kościół św. Jana Chrzciciela w Ornecie to gotycka świątynia z XIV wieku, która wyróżnia się wyjątkową dekoracją ceramiczną na elewacji oraz wnętrzem pełnym średniowiecznych malowideł. To miejsce, gdzie historia biskupów warmińskich spotyka się z rzadko spotykaną na Warmii sztuką ceramiki glazurowanej. Warto tu zajrzeć nie tylko ze względu na architekturę, ale też na atmosferę – kościół wciąż pełni funkcję parafialną, więc to żywe miejsce, nie muzeum.

Historia kościoła związana z biskupami warmińskimi

Budowę świątyni rozpoczęto w latach 1338-1349, gdy biskup warmiński Herman z Pragi wybrał ornecki zamek na swoją siedzibę. To właśnie obecność biskupa sprawiła, że w niewielkim miasteczku powstała tak okazała budowla.

Konsekracja kościoła odbyła się w 1379 roku, ale budowa na tym się nie skończyła. Od końca XIV wieku zaczęto dostawiać do naw bocznych kaplice – w sumie powstało ich dziesięć. Wszystkie były tej samej wysokości co nawy boczne i szeroko otwarte do ich wnętrza, co tworzy nietypowy efekt przestrzenny.

W 1494 roku nastąpiła ponowna konsekracja. Wtedy też kościół otrzymał patronów, których nosi do dziś – świętych Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty. Od XVI wieku wygląd zewnętrzny budowli nie ulegał już większym zmianom, co oznacza, że oglądamy dziś w zasadzie taki sam kościół, jaki widzieli mieszkańcy Ornety pięćset lat temu.

Pierwotnie kościół miał aż 14 bocznych ołtarzy. Do dzisiaj zachowało się tylko pięć z nich, ale i tak stanowią imponującą kolekcję sztuki sakralnej z różnych epok.

Ceramiczna dekoracja elewacji – unikat na skalę Pomorza

Największą osobliwością kościoła jest zewnętrzna dekoracja ceramiczna z lat 1390-1450. Szeroki fryz z glazurowanej cegły ciągnie się wzdłuż ścian od strony ulicy i zawiera płaskorzeźby głów męskich i kobiecych. To rozwiązanie praktycznie nie ma odpowiednika w tej skali na całym Pomorzu.

Nad elewacjami wznoszą się rzędy szczytów bocznych zakończonych sterczynami o czworokątnym trzonie. Załamania dachowe kaplic zdobią daleko wysunięte „rzygacze” – średniowieczne rynny odprowadzające wodę deszczową, które dziś wyglądają jak małe rzeźby.

Ta ceglana ornamentyka powstała prawdopodobnie w 1525 roku, podczas remontu po zakończeniu wojny polsko-krzyżackiej. To właśnie wtedy dobudowano szczyty kaplic i ozdobiono mury ceramiką.

Wnętrze – sklepienia gwiaździste i średniowieczne malowidła

Wchodząc do środka, od razu zwraca uwagę sklepienie wielogwiaździste rozciągające się nad główną nawą. Nawy dzielą ośmiokątne filary, a wsporniki sklepień w nawach bocznych ozdobiono maskami i ornamentami traceryjnymi.

Filary do dziś pełnią funkcję „Biblii dla ubogich” – przyozdobiono je malowidłami ściennymi. Na prawym filarze obok ołtarza głównego znajduje się scena Pięciu Panien Mądrych i Pięciu Panien Głupich. Na pierwszym filarze od strony nawy środkowej widać biskupa błogosławiącego dziecko prowadzone przez matkę. W wieży zachowało się malowidło przedstawiające wypędzenie kupczących ze świątyni.

W kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej można zobaczyć malowidła świętych Sebastiana i Anny. Te średniowieczne freski, choć mocno już wyblakłe, nadal robią wrażenie autentycznością.

U szczytu sklepienia nawy środkowej, nad balustradą okalającą ołtarz główny, znajduje się okrągły otwór. To miejsce, gdzie sięgało zwieńczenie dawnego ołtarza wielkiego. Obecnie znajduje się tam płaskorzeźba przedstawiająca ściętą głowę św. Jana Chrzciciela na misie.

Barokowy ołtarz główny i inne elementy wyposażenia

Ołtarz główny powstał w latach 1738-1744 i jest prawdziwym gigantem – wznosi się trzema piętrami aż po sklepienie nawy głównej. Data ukończenia (1744 rok) widnieje na tarczy umieszczonej na gzymsie drugiego piętra.

W środkowej części najniższego piętra mieści się obraz Matki Boskiej Miłosierdzia, znanej też jako Ostrobramska. Po obu stronach obrazu, między trzema kolumnami w stylu rzymskim, stoją sześć postaci naturalnej wielkości – święci Piotr, Jan Chrzciciel, Andrzej i inni.

Po lewej stronie, patrząc od głównego wejścia, nad piątą i szóstą ławą znajduje się ambona z 1744 roku. Na pierwszym lewym filarze od ołtarza głównego stoją bogato zdobione barokowe stalle.

Z kościoła w Ornecie pochodził także cenny kielich z XV wieku, który obecnie przechowywany jest w kościele w Henrykowie. To jeden z wielu cennych zabytków, które w przeszłości znajdowały się w tej świątyni.

Dla kogo to miejsce

Kościół zainteresuje przede wszystkim miłośników gotyku i średniowiecznej architektury sakralnej. Unikatowa ceramiczna dekoracja elewacji to coś, czego nie zobaczy się w wielu innych miejscach w Polsce.

Rodziny z dziećmi mogą wykorzystać wizytę jako okazję do opowieści o średniowieczu – malowidła na filarach, maski na wspornikach sklepienia czy „rzygacze” na dachu to elementy, które przyciągają uwagę młodszych osób. Dzieci często fascynują się też okrągłym otworem w sklepieniu i historią dawnego ołtarza.

Warto pamiętać, że to czynny kościół parafialny, więc zwiedzanie powinno odbywać się z szacunkiem dla miejsca kultu. Najlepiej przyjść poza godzinami mszy świętych.

Informacje praktyczne – godziny, dojazd, czas zwiedzania

Kościół znajduje się w południowo-zachodniej części Ornety, przy ulicy Kościelnej 3, w bezpośrednim sąsiedztwie rynku. Lokalizacja jest bardzo wygodna – wystarczy dotrzeć do centrum miasta i świątynia jest praktycznie na miejscu.

Wstęp do kościoła jest bezpłatny, choć warto zostawić ofiarę na utrzymanie zabytku. Świątynia jest otwarta codziennie, ale godziny dostępności dla turystów zależą od harmonogramu nabożeństw.

Msze święte w niedziele odprawiane są o godz. 6:30, 8:30, 10:00, 11:30, 13:00 (w Bogatyniu, z wyjątkiem lipca i sierpnia) oraz 18:00. W dni powszednie msze odbywają się o 6:30 i 18:00. Zwiedzanie najlepiej zaplanować między tymi godzinami.

Na spokojne obejrzenie wnętrza, elewacji i dekoracji ceramicznej warto przeznaczyć około 30-45 minut. Jeśli interesują Was detale i chcecie dokładnie przyjrzeć się malowidłom na filarach oraz wyposażeniu poszczególnych kaplic, zarezerwujcie godzinę.

Orneta leży około 25 km na wschód od Elbląga i 70 km na północny zachód od Olsztyna. Dojazd samochodem z Elbląga zajmuje około 30 minut drogą wojewódzką 503. Z Olsztyna najwygodniej jechać drogą krajową 16 w kierunku Fromborka, a następnie skręcić w Ornecie. Parking można znaleźć w okolicy rynku.

Kontakt z parafią: telefon 55 242 11 15, strona internetowa www.orneta.parafia.info.pl

Orneta to niewielkie miasteczko, więc wizytę w kościele warto połączyć ze spacerem po okolicy. W mieście zachowały się fragmenty murów miejskich i baszta, a także ruiny zamku biskupiego – miejsca, od którego zaczęła się historia tej świątyni.